Çevre Kanunu'na göre kirletenin sorumluluğu

Bir dereye atık bırakıldığında, bir tesisin bacasından komşu tarlaya is yağdığında ya da bir arsaya moloz döküldüğünde ilk soru genellikle şudur: bu zararı kim, nasıl karşılayacak? Kısa cevap Çevre Kanunu'nda yazılı. Çevreyi kirleten, sebep olduğu kirlenme ve bozulmadan doğan zarardan kusuru aranmadan sorumludur. Kirliliği önlemek ve gidermek için yapılan harcamalar da ondan alınır.

Çevre hakkı hukukta nerede yazar?

Çevre, hukukta yalnızca bir duyarlılık konusu değil, anayasal bir haktır. Anayasa m. 56'ya göre herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Aynı madde, çevreyi geliştirmeyi, çevre sağlığını korumayı ve çevre kirlenmesini önlemeyi hem Devletin hem vatandaşların ödevi sayar.

2872 sayılı Çevre Kanunu bu hakkı günlük hayata indirir. Kanun'un genel ilkelerine göre başta idare, meslek odaları, birlikler ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere herkes çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesiyle görevlidir; bu konuda alınan tedbirlere uymakla da yükümlüdür.

Kimler "kirleten" sayılır?

Kanun "kirleten" kavramını geniş tutar. Faaliyetleri sırasında ya da sonrasında, doğrudan veya dolaylı olarak çevre kirliliğine, ekolojik dengenin ve çevrenin bozulmasına neden olan gerçek ve tüzel kişiler kirleten sayılır. Gerçek kişi bireydir. Tüzel kişi ise şirket, dernek, kooperatif gibi kendi adına hak ve borç sahibi olabilen kuruluştur. Yani bir fabrikayı işleten şirket de, bahçesinde atık yakan kişi de bu tanımın içindedir.

Kanun'un temel yasağı da buna bağlanır. Çevre Kanunu m. 8'e göre her türlü atık ve artığı, çevreye zarar verecek şekilde ve yönetmeliklerdeki standartlara aykırı olarak alıcı ortama vermek, depolamak, taşımak ya da uzaklaştırmak yasaktır. Alıcı ortam, hava, su ve toprak ile bunlarla bağlantılı canlı yaşam alanlarıdır. Kirlenme ihtimali varsa ilgililer bunu önlemekle yükümlüdür. Kirlenme olmuşsa kirleten, kirlenmeyi durdurmak ve etkilerini gidermek ya da azaltmak için gerekli tedbirleri almak zorundadır.

"Kirleten öder" ilkesi Kanun'da nasıl karşılık bulur?

"Kirleten öder" ifadesi Kanun'da bu adla geçmez; ilke, genel ilkeler arasında içerik olarak yer alır. Kanun bunu şöyle kurar: kirlenme ve bozulmanın önlenmesi, sınırlandırılması, giderilmesi ve çevrenin iyileştirilmesi için yapılan harcamalar kirleten ya da bozulmaya neden olan tarafından karşılanır.

Kirleten gerekli önlemleri kendisi almazsa ya da önlemleri yetkili makam doğrudan alırsa, kamu kurumlarının yaptığı harcamalar 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'a göre kirletenden tahsil edilir. Bu, söz konusu harcamanın vergi borcu gibi bir kamu alacağı olarak takip edilmesi demektir. Temizliği belediye ya da başka bir kurum yapmış olsa bile faturayı ödeyen sonunda kirletendir.

Kirleten, kusuru olmasa da zarardan sorumlu mu?

Evet. Yazının asıl konusu olan hüküm Çevre Kanunu m. 28'dir. Maddeye göre çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler, sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı kusur şartı aranmaksızın sorumludur.

Hukukta buna kusursuz sorumluluk denir. Zarar görenin, kirletenin dikkatsiz ya da kasıtlı davrandığını ispat etmesi gerekmez. "Gerekli önlemleri aldım, elimden geleni yaptım" savunması tek başına sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte Kanun sorumluluğu, kirletenin "sebep olduğu" zararla sınırlar. Zararın o kirlenmeden doğduğu ortaya konmalıdır.

Bu farkı görmek için genel kurala bakmak yararlı. Türk Borçlar Kanunu m. 49'a göre kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Genel kuralda kusur aranır; çevre zararında Çevre Kanunu bu şartı kaldırır. Uygulamada sık karşılaştığım yanılgı, çevre zararında da önce karşı tarafın kusurunun ispatlanması gerektiğinin düşünülmesidir.

Kanun ayrıca kirletenin genel hükümlere göre de tazminat sorumluluğunun saklı olduğunu söyler. "Saklıdır" burada şu anlama gelir: Çevre Kanunu'ndaki özel hüküm, zarar görenin genel hükümlere, yani Borçlar Kanunu'ndaki tazminat kurallarına dayanma imkânını ortadan kaldırmaz.

Tazminat ne zamana kadar istenebilir?

Çevre Kanunu m. 28'e göre çevreye verilen zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren beş yıl sonra zamanaşımına uğrar. Zamanaşımı, belli bir süre geçtikten sonra alacağın mahkeme yoluyla istenmesinin karşı tarafın itirazıyla engellenebilmesidir.

Bu sürenin başlaması için iki bilginin birlikte edinilmesi gerekir: zararın varlığı ve zarardan kimin sorumlu olduğu. Kirliliğin kaynağının ancak sonradan anlaşıldığı durumlarda başlangıç tarihi bu yüzden önem taşır ve somut olayda ayrıca değerlendirilir.

Tazminat isteğinden ayrı olarak, çevreyi kirleten ya da bozan bir faaliyetten zarar gören veya bundan haberdar olan herkes, ilgili mercilere başvurarak önlem alınmasını ya da faaliyetin durdurulmasını isteyebilir.

İdare kirletene ne yapabilir?

Çevre Kanunu'nda tazminattan ayrı bir idari yaptırım düzeni vardır. Denetim yetkisi Bakanlığa aittir. Bakanlık bu yetkiyi il özel idareleri, çevre denetim birimi kuran belediyeler, Emniyet, Jandarma ve Sahil Güvenlik gibi mercilere devredebilir. Bazı doğa koruma konularında yetki Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğündedir.

Kanun'a aykırı bir faaliyet tespit edilirse, aykırılığı gidermek için bir defaya mahsus ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Süre verilmezse faaliyet derhal, verilen sürede aykırılık giderilmezse süre sonunda kısmen ya da tamamen, süreli ya da süresiz durdurulur. Çevre ve insan sağlığı için tehlike yaratan ya da gerekli çevre izni bulunmayan faaliyetler süre verilmeden durdurulur. Süre verilmesi ve durdurma, ayrıca ceza verilmesine engel değildir.

Kanun'a aykırılıklar için idari para cezaları da öngörülmüştür. Bu cezaları merkezde genel müdürler, taşrada çevre ve şehircilik il müdürlükleri verir. Tutarlar Kanun'da yazılıdır ama sabit değildir. Kabahatler Kanunu'na göre idari para cezaları, nispi cezalar dışında, her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Bu yüzden güncel tutar, ilgili yılın uygulamasından teyit edilmelidir. Çevre Kanunu'ndaki idari cezalar, başka kanunlardaki cezaların uygulanmasına da engel olmaz.

Şirket olarak faaliyet gösteren neye dikkat etmeli?

Kanun'un tanımı tüzel kişileri açıkça kapsadığı için şirketler bu sorumluluğun doğrudan muhatabıdır. Atık ve artıklarını yönetmeliklerdeki standartlara uygun biçimde depolamak, taşımak ve uzaklaştırmak şirketin kendi yükümlülüğüdür. Kirlenme ihtimali gördüğünde önlem almak, kirlenme meydana gelmişse onu durdurmak ve etkilerini gidermek de öyle.

Denetim sırasında istenen bilgi ve belgeleri vermek ve analiz ile ölçüm giderlerini karşılamak da Kanun'daki yükümlülükler arasındadır. Yanlış ya da yanıltıcı bilgi vermek için Kanun ayrıca hapis cezası öngörür. Bir işletmenin çevre izni, atık kayıtları ve ölçüm sonuçları düzenli tutulduğunda, hem denetimde hem de olası bir tazminat talebinde durum belgelerle ortaya konabilir.

Kısaca

Çevreyi kirleten kişi ya da şirket, sebep olduğu zarardan kusuru aranmadan sorumludur. Kirliliği önlemek ve gidermek için yapılan harcamalar kirletenden alınır; kamu kurumunun yaptığı harcama kamu alacağı gibi tahsil edilir. Tazminat talebi, zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren beş yıl içinde ileri sürülmelidir. İdare ise faaliyeti durdurabilir ve idari para cezası verebilir. Somut bir durumda hangi yolun izleneceği, zararın türüne ve eldeki belgelere göre belirlenir.

Yazı 9 Ekim 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuata göre hazırlanmıştır. Türkiye Barolar Birliği Reklam Yasağı Yönetmeliği çerçevesinde, yalnızca bilgilendirme amacıyla yayımlanır. Bu metin genel bilgilendirme amaçlı bir değerlendirme olup, somut olaya ilişkin hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.